Home

Topal Tanrı’ya Tapınak : Hephaisteion

Leave a comment

…Topal olduğu kesindi. Ama çirkin olduğu için mi, yoksa babasına karşı annesine savunduğu için mi … Bilemiyoruz.

Tanrı kavramı çağlar geçtikçe mükemmelliğe doğru erişirken, Olympos’un 12 Tanrısı arasında öyle biri vardı ki, hem çirkin hem topal : Hephaistos ( Hφαιστος ). Fakat bu iki özelliğine rağmen, 12ler arasında en sevilenlerden biri diyebiliriz kendisine. Ateşin, demirciliğin, taş işçiliğinin, heykelciliğin tanrısı… Her önemli mitolojik olayda karşınıza illa ki bir kere çıkar Hephaistos. Achilles’in zırhını o yapmıştır, Hermes’in başlığını, Medusa’nın kesik başını ünlü zırh Aegis’e o işlemiştir, Olympos’taki tüm tahtları o yapmıştır.

Hephaistos

                       Hephaistos

More

Advertisements

Nice, Cannes ve Monaco’da bir 2mi3

Leave a comment

8 Eylül 2013 tarihinde evlenerek hayatımda yepyeni bir dönem başlattım. Eh malum yaşım nerdeyse 30, üniversite, askerlik, iş derken evliliğin kapıları da yavaş yavaş açılmaya başlamıştı.

Doğal olarak, evliliği takiben gerçekleştirilen, İngilizce ‘Honeymoon’, birebir Türkçe çevirisiyle ‘Balayı‘ denilen periyoda girmiş bulunduk. Sırt çantalı, bol yürüyüşlü, antik kentli, müzeli gezileri seven bir çift olarak, seyahatimizin adının ‘Balayı’ olması bizi engellemedi tabii ki 🙂

Düğünden önce hazırlığı yapılan bir gezi olan ‘Balayı’ için birçok yer düşünmüştük fakat en son Nice, Cannes ve Monaco olarak bir Güney Fransa turu gerçekleştirmek istedik. Tur şirketlerinin sıkıcı gezi programları, 50 kişiyi bir otobüse bindirip, inin fotoğraf çekin hadi binin, inin yemek yiyin 20 dk mola gibi dumur edici durumlarından ötürü, hiç birine bağlı kalmaksızın biletlerimizi skyscanner.com’dan, otelimizi booking.com’dan ayarlayarak 10 Eylül 2013’ü beklemeye başladık.

Güney Fransa, Antik Roma ve Yunan Kültürü & Tarihi açısından pek uygun bir yer değil öncelikle. Biraz eşelemek lazım tarih kitaplarını ve gezi haritalarını. Eşeledikçe aslında tarihi açıdan köklü bir yer olduğu ortaya çıkıyor fakat kalıntılar açısından pek iştah kabartmıyor. Fakat mükemmel bir Avrupa Şehri deneyimi yaşıyorsunuz buraları gezmekle. Bloğuma, Antik Yunan ve Roma ile ilgili birşeyler okumak için girenler hemen burada terketmesin lütfen çünkü yazımın ilerleyen kısımlarında Cimiez antik kentini, Sainte Marguarite adasından bahsedeceğim 🙂

Nice : Cimiez, Matisse

Güney Fransa’nın en gözde mekanı, Promenade Des Anglais ile birlikte upuzun bir sahile sahip tam bir keyif mekanı diyebilirim Nice için. Şehir yaşam ve keyif için kurulmuş adeta.  Böyle bir denize ve doğaya sahip olup da ucundan kıyısından Yunanlar’la bir bağı olmaz mı derken, Nice’in İ.Ö. 350 yılında Yunanlılar tarafından, bölgedeki Liguryalılar’a karşı kazanılmış bir zafer sonrası kurulduğu ve şehire Zafer Tanrıçası Nikaia ( Nike ) ‘ ın adı verildiği teorisini öğreniyoruz.

More

Malatya’da bir 2mi3 ve Arslantepe Höyüğü

Leave a comment

6 ay ortalarda yoktum . Önce bir 15 gün Amasya’da , ardından geri kalan sürede Malatya’da kaldım . Keyfi değil tabii , askerlik vazifesinden dolayı… Askere gitmeden yazmıştım buraya gene , gideceğim yerde tarihi yerleri gezeceğim , döndüğüm zaman paylaşacağım diye . Anlatmaya başlayayım ufak ufak .

İlk 15 gün Amasya’da olmama rağmen , Amasya’yı sadece ilkgün teslim olana kadar gezebildim . Amasya Kral Mezarları’nı gördün mü diye soracak olursanız , zaten şehrin ortasındaki tepenin üstüne kazılı oldukları için görmemenin imkansız olduğunu söyleyebilirim . Acemilik diye tabir edilen dönemde hiç dışarı çıkılmadığı için Amasya hakkında detaya giremeyeceğim .

27 Ağustos 2011 günü akşam saatlerinde Malatya’ya ulaştım . Birgün yol iznimin vermiş olduğu imkanla ,bir akşam burada kaldım . Tabii bu süre zarfında Malatya’da nereler gezilebilir diye ufak ufak araştırmalar yapıyordum . Hayallerimden biri olan Nemrut Dağı’na bu kadar yakın olup bir o kadar da uzak olmak açıkçası koymuştu . Enteresandır ki Adıyaman diye bildiğimiz Nemrut Dağı’nı Malatya’da da çok sahipleniyorlar. İki il arasında kalıyormuş meğer , pek paylaşılamıyor anladığım kadarıyla . Nemrut Dağı’nı gözden çıkardıktan sonra başka yerlere odaklandım. Arslantepe Höyüğü , BattalGazi görmem gereken yerler arasındaydı , üstelik bu kadar içlerindeyken . Ama tabii askerlik bu ; bir çarşı izniniz var sabahtan akşama kadar . Yok güzel kahvaltı edelim , yok internet cafeye gidelim , hadi öğle yemeği derken bitiveriyordu . Neyseki Arkeoloji Müzesi gayet şehir içindeydi .

Arkeoloji Müzesi’ne ilk kez beni teee Malatyalar’a kadar ziyarete gelen Yesimminn ile birlikte gittik . Küçük bir müze olmasına rağmen içerisinde heyecan verici eserler bulunmaktaydı .Arslantepe’den çıkarılan mühürler , çivi yazıları , mozaikler , mezar . Bu kadar adı geçmişken Arslantepe Höyüğü’nü anlatmaya başlayayım . Bu höyük M.Ö.5000 yıllarından M.Ö.712 yılına kadar aktif bir şehir olarak varlığı sürdüren , İtalyan Arkeolog Prof.Dr.Marcella Frangipane’nin deyimiyle Anadolu’daki ilk medeniyettir . Gene Frangipane’nin iddia ettiği üzere bilinen ilk medeniyet Mezopotamya’da değil Anadolu’dadır .

Malatya Muze Muhurler

Malatya Arkeoloji Müzesi – Arslantepe Mühürleri  

More

Kaş : Tarih , Doğa ve Macera

1 Comment

Antiphellos … Bir Likya hayranı olarak Kaş’a hala Antiphellos demem bana buranın önemini daha da vurguluyor . Çünkü Antiphellos’tan önce Phellos vardı . Yukarıda , Çukurbağ Köyü dolaylarında …. Sadece bir limandı Antiphellos . Fakat ne olduysa bölgeden elde edilen sedir ağacı ve sünger ticareti bu limanı zenginleştirmiş , Phellos gerilemiş ve Antiphellos gelişmiş bir şehir halini almıştır . O dönemin etkisini yaşıyoruz belki de hala . Antiphellos’la daha çok ilgileniyoruz .

Hiçbir tura bağlı kalmaksızın bu yaz kendi gezimizi kendimiz düzenleyelim ve tarihin yanı sıra biraz da macera katalım dedik , 23 Haziran sabahı Kaş’a geldik . Her ne kadar Telmessos’daki ( Fethiye ) kadar etkileyici olmasa da tepelerin üzerine oyulmuş ufak kaya mezarları selamladı bizi . Bir haftalık turumuza artık başlayabilirdik .

Birinci Gün : Tiyatro ve Uzunçarşı

Otogar’da indikten sonra ilk durağımız , aracılığıyla pansiyonumuzu ayarladığımız ve beraber aktivitelerimizi gerçekleştireceğimiz Bougainville Travel oldu . Kısa bir tanışmanın ardından hiç beklemediğimiz bir güzelliğe ve şirinliğe sahip olan Gülşen Pansiyon’a yerleştik . Ne yalan  söyleyeyim Kaş’taki pansiyonlardan sonra denize sıfır tatil köylerini daha da gereksiz buldum . Neyse , biraz denize girdikten sonra Kaş turuna başlamak üzere dışarı çıktık .

Antiphellos Antik Tiyatrosu kaldığımız yere 2 dk yürüme mesafesinde olduğundan ilk önce oraya gittik . Hem Yaşar Yılmaz’ın incelemelerine hem de benim gözlemlerime göre Antiphellos Tiyatro’su tek kademeli olup , 26 oturma sırasından oluşmaktadır . Yaklaşık 2800 kişilik bir kapasiteye sahiptir. M.Ö. 1. yüzyıla tarihlendirilmiştir ve M.S. 2.yüzyılda onarılmıştır. Bana kalırsa bu tiyatronun en güzel yanı manzarasıdır . En üst basamaklarda oturduğunuz takdirde bütün Kaş’ı yukarıdan görmekle birlikte Meis’i ve yarımadaları izleyebilirsiniz . Ayrıca tekne ile Kaş’a yaklaşırken tiyatronun açık görüntüsü de bir başka güzellik katmaktadır .

Antiphellos Tiyatro 2mi3

-Antiphellos Tiyatro-

Tiyatro’dan çıktıktan sonra merkeze doğru yürüdük . Uzunçarşı Caddesi’nin cumbalı evlerini ve cadde sonundaki Kral Lahdi’ni çok merak ediyordum . Zaten Kaş deyince aklıma bir Kral lahdi  bir de Simena’daki deniz içerisinde kalmış lahid aklıma geliyordu .

Uzunçarşı Caddesi tur acenteleriyle ,hediyelikçilerle dolu bir cadde . Fakat cadde bitimindeki Kral Lahdi burayı ölümsüzleştiriyor . Bu lahid M.Ö. 4. yüzyıla tarihlendirilmiştir . Tek bir blok taştan oyulmuştur . İki katlıdır . Lahdin ters sandal şeklinde olan üst kısmında sağlı sollu ikişer adet aslan başı bulunmaktadır . Ayrıca lahdin bir tarafında 8 sıra halinde Likya dilinde yazılmış bir yazıt bulunmaktadır . Bu lahdin kime ait olduğu bilinmemektedir  fakat ihtişamından olsa gerek halk tarafından Kral Lahdi olarak adlandırılmıştır .

Antiphellos Lahid 2mi3 Kas

 Antiphellos Lahid Yazıt 2mi3

-Kral Lahdi ve  Yazıt-

Likya’da kaya mezarları ve ev tipi mezarların yanı sıra tıpkı Kral Lahdi’nde olduğu gibi ters sandal biçimli lahidlerden çok fazla bulunmaktadır . Bu tarz Likyalılar’ın inançları doğrultusunda oluşmuştur . İnanca göre kıyamet gününde dünya ters dönecek ve her yer su altında kalacaktır . İşte o zaman bu lahidler ters dönerek bir sandala dönüşecek ve içerisindeki kişiyi yok olmaktan koruyacaktır .

İkinci Gün : Hellenistik Mabed ve Likya Yolu

Antiphellos , Dünya’nın en önemli yürüyüş rotalarından biri olan Likya Yolu’nun üzerinde bulunmaktaydı . Bu yol Fethiye’den Antalya’ya 509 km’lik bir yol olmakla birlikte yaklaşık bir ay içinde bitirilebilmektedir . Likya Yolu’nda yer yer tarihi yapılarla ve doğal güzelliklerle karşılaşılmaktadır . Kaş turumuzun ikinci gününde Kaş’tan Limanağzı’na kadar olan 4 km’lik Likya Yolu’nda yürümek istedik . Açıkçası Limanağzı’ndan Kaş’a dönen teknelere güveniyorduk . Tabii bu teknelerin dönüş saatini bilmiyorduk .

Öğlen saatinin zararlı güneşinden kaçmak için saat 2 gibi pansiyondan ayrıldık ve başladık yürümeye . Hemen yolumuzun üzerinde bulunan Helenistik Mabed’i ziyaret ettik . Açıkçası Kaş’a gelirken böyle bir yapı ile karşılaşacağımı bilmiyordum . İlk bakışda muntazam kesilmiş taşlarıyla arkadan çok haşmetli gözükse de yapının iç kısmının çalılık ve ağaç dolu olması bizi biraz üzdü . Açıkçası mabed hakkında da çok fazla bilgiye sahip değiliz .

Antiphellos Hellenistik Mabed 2mi3 Kas

-Hellenistik Mabed-

Likya Yolu’nda ilerlerken ilk durağımız Büyük Çakıl plajı oldu . Burada kendimizi yüzmeye biraz fazla kaptırdık , plajdan ayrıldığımızda saat beş buçuğa geliyordu . Plaj çalışanlarından Limanağzı’ndaki son teknelerin 18:30’da hareket ettiğini öğrensek de bu yol üzerinde yürümemizi engellemedi .

2mi3 Lycian Road Antiphellos

-Likya Yolu ve 2mi3-

Likya Yolu üzerinde yer yer tabelalar olmasına rağmen asıl işaretlere kayaların ve ağaçların üzerinde rastlıyoruz . Bu kayaların veya ağaç gövdelerinin üzerinde kırmızı-beyaz iki şerit varsa doğru yoldasınız demektir fakat ‘X’ görüyorsanız ters giden bir şeyler vardır . Şeritleri takip ederek araba yolunun sonuna geldik ve karşımıza tepelerinden üzerindeki ormanların içerisinde bulunan patika çıktı . Merak ediyorduk yolun geri kalan kısmını , öte yandan çekiniyorduk da geri dönebilecek miyiz diye . Derken karşımıza bir teyze çıktı . Kendisi bütün sıcak kanlılığıyla bizle sohbet ettikten sonra , her ne kadar çok yorgun görünsede bizimle Likya Yolu’nu yürüyeceğini söyledi . Artık bir rehberimiz vardı . Yıldız Teyze önderliğinde ilerliyorduk , kendisi bize kestirme yolları gösteriyordu . Ara ara çekindik fakat kırmızı-beyaz şeritler her şeyin yolunda gittiğini gösteriyordu . Biz şehir çocuklarının görüpte anlayamadığı izlerin yaban domuzlarına ait olduğunu öğrendiğimizde ise biraz şaşırdık . Yıldız Teyze ile ‘Deve İneceği ‘ denen dar yola yakın bir yere kadar yürüdük . Ardından geri dönüşün zor olacağını düşünüp hep beraber geri döndük . Tahminen 509 km’lik Likya Yolu’nun 2 km’lik kısmını yürümüş olduk . Karşılığında sohbet dışında hiçbirşey beklemeyen Yıldız Teyze’ye de buradan selamlar .

Likya Yolu Serit ve Golge 2mi3

Likya Yolu Şeritleri , Gölge Yesimmin ve 2mi3 –

Bu arada belirtmek isterim ki Likya Yolu 1999 yılında Kate Clow adında bir bayan tarafından hizmete açılmıştır .

Üçüncü Gün : Kanyon Geçişi

İki gün tarih ve keşif dolu geçtikten sonra , bugün doğaya karşı ilk mücadelemiz olan Kanyon Geçişi’ni gerçekleştirecektik . Açıkçası ben heyecanlıydım . Yesimminn daha sakindi bana göre . Daha evvel kanyon görmüştük …Saklıkent Kanyonu’nun turistik kısmında epey yürümüştük . Fakat Kanyon Geçişi yürüşten daha farklı bir şey olmalıydı .

Bougainville Travel ekibi , Kıbrıs Kanyonu’nu seçmişti . Burası birgün de tamamlanabilen bir kanyondu . Saklıkent’i geçmek için 2 gün gerekliymiş . Kıbrıs Kanyonu’nun güzel yanı bakir olmasıydı bana göre . Turizme açık bir kanyon değildi burası , sadece doğa sporları için kullanılıyordu . Dolayısıyla saflığını hala koruyordu .

Suların henüz yükselmemesinden dolayı kanyonun ortasından girdik . Önce 7-8 metre , ardından 50 metre ve en son 15 uzunluğunda üç yerden ipler yardımıyla aşağı indik . Bu turun en üzücü yanı , beraberimizde fotoğraf makinemizin olmayışıydı . Gerçeği yanımızda olsaydı da tur sonunda bozulmuş olacakdı . Eğer böyle bir tura katılacaksanız , su geçirmez ve dayanıklı bir fotoğraf makinesini yanınızda götürmenizi tavsiye ederim .

Kanyon’un tam içine girdikten sonra kısa bir yemek molası verdik , ardından başladık yürümeye . Sonlara doğru bir çok doğal havuzdan geçmek , bir çok dar alana tırmanmak zorunda kaldık . İlk başında tedirgin olduğum bu geçişin sonunda çok cesaretlenmiştim . Askerden döndükten sonra Saklıkent Geçişi’ni yapmayı kafama koydum .

Açıkçası televizyondan bu tarz doğa sporlarıyla uğraşanları gördüğümde bir anlam veremiyordum . Ne anladıklarını merak ediyordum . Denemeden anlaşılmıyormuş . Bence herkesin bir kere yaşaması gereken bir deneyim . 50 metre yükseklikte , belinizden bir iple bağlı  yere paralel olarak aşağı inmek , adeta düz duvarda yürümek mükemmel bir duygu . Tabii o sırada akla Dağcı , 127 Saat , Cehenneme Bir Adım gibi filmler gelmiyor değil  🙂

Kanyonun sonlarına doğru derin yerlerde eğlenmek için birkaç kez suya atladık. Bu yaşıma kadar suya atlamayı pek sevmezdim , resmen karakterim değişti .

 Gün sonunda kendimi yenilenmiş ve daha güçlü hissettim . Askerden sonra bu doğa sporuyla daha fazla ilgileneceğime dair söz verdim kendime . Üstelik artık dağ bayır tırmanırken adımımı daha cesur atıyorum .

Tavsiye ettikleri kadar varmış .

Dördüncü Gün : Kaya Mezarları , Sarnıç  ve Limanağzı

26 Haziran Pazar gününe denk gelen tatilimin dördüncü günü , Meis’ten Kaş’a yüzme yarışı vardı . Az yol değil , yaklaşık 7.5 km … Yesimminn özellikle izlemek istedi çünkü bir ekip Düşler Akademisi’ni temsil ediyordu . Ben biraz izledikten sonra Kaya Mezarlarını görmek istedim . Aslında turun ikinci günü bir iki tanesine bakmıştık ama daha yukarıdakileri merak ediyordum . Üstelik tırmanmaktan korkmuyordum artık . Yüzme yarışları devam ederken , kayalara oyulmuş mezarları gezdim .

Daha evvel bahsettiğim Fethiye’deki Amyntas Mezarı’na göre bakarsak bu mezarların daha normal bir hayat yaşamış insanlara ait olduğu anlaşılmaktadır . Zaten Amyntas’ın mezarı ‘Tapınak Mezar’ olarak geçmektedir ve en yüksekte yer almaktadır .  Kaş’ta bulunan kaya mezarlarının bir kısmı kare şeklinde kesilmiş ,bir kısmına gene sandalımsı bir şekil verilmiş . Likya döneminde insanlar ölen yakınlarını kendilerine yakın olmaları açısından oturdukları yerlere yakın gömmüşlerdir . Bu kaya mezarlara bakınca aklıma gene Daniken’in teorileri gelmedi değil . Kaya’nın o kadar muntazam oyulup , işlenip içerisinin bir oda gibi ayarlanması o dönemin aletleriyle hala mantığa sığmıyor . Biri öldükten sonra kısa sürede böyle bir mezar açamayacaklarını göz önünde bulundurursak , muhtemelen ölmeden mezarlarını yaptırıyorlardır ( Tamamen şahsi görüşümdür ) .

Likya Kaya Mezar 2mi3

-Likya Kaya Mezarı-

Kaya Mezarları’ndan dönerken sahilde bir cafe içerisinde yer alan antik sarnıç gözüme takıldı . Cafe içerisinde yer alsada gidip görmek serbestti . Belki de böyle bir alan içerisinde olması daha iyi olmuştur . Bu sarnıç M.Ö.5. yüzyıla tarihlendirilmiştir . İlk başta su depolamak amacıyla yapılmış olsa da , daha sonraları şarap , zeytinyağı , sebze muhafaza etmek için kullanılmıştır . Hakikaten sarnıcın içine girdiğiniz de Kaş’ın sıcağından uzaklaşmış oluyorsunuz . Bu sarnıç içerisinde o dönemden korunagelmiş küpleri görmek mümkündür .

Antiphellos Sarnıc 2mi3

-Likya Tipi Sarnıç-

Dördüncü günün son kısmını Limanağzı’nda geçirmek istedik . Fakat bu sefer yürüyerek değil , Kaş’tan tekne ile geçtik . Limanağzı , ne kadar dalga olursa olsun sakinliğini hiç bozmayan bir koy . Koyu içine alan tepelerin üzerinde gene kaya mezarlarını görmek mümkün . Üstelik tamamlanamadığını düşündüğüm mezarlar da vardı . Likya Yolu’nu tersten yürümek isteyenler için gene kırmızı beyaz işaretler vardı kayaların üzerinde . Biraz çıkmayı denesem de , önümden geçen bir yılan , ayaklarımdaki sandaletlerden dolayı beni engelledi .

Limanagzi Antiphellos 2mi3

-Limanağzı-

Beşinci Gün : Dalış

Kanyon Geçişi’nden sonra ‘Kaş’a gittik ama yapmadık’ demeye insanların utandığı dalış programını gerçekleştirmek istedik . Eğitimli dalgıç olmadığımız için deneme dalışına katıldık. Muhtemelen deneme dalışı olduğu için Kanyon Geçişi kadar heyecanlı değildi fakat huzur vericiydi . Star Wars’ta uçakların uzay boşluğundan bir gezegene inerken yaşadığı renkliliği hissettim . Önce bir mavilik , ardından bulanıklık ve sonunda yepyeni bir dünya . Farklı yer şekilleri , renkleri , bitkileri ve sakinleriyle bambaşka bir dünya . Tüpten soluduğum oksijen ciğerlerimi temizledi sanki . Dışarıda olduğumdan daha rahat nefes alıyordum . Anlatılamayan bir duygu bence . Trompet balıklarıyla göz göze gelmek , balık sürülerinin arasına karışmak . İyi çekilmiş 3D bir film gibiydi .

Dalışımızı Limanağzı açıklarında gerçekleştirdik . Bizden önce dalan profesyonellerin çıktıktan sonra anlattıkları , ‘Acaba ben neler göreceğim ? ‘ sorusunu getiriyordu akıllara . Keşke daha gençken eğitimini alsaydım İstanbul’da diye geçirdim içimden . Neyseki hala geç değil .

Altıncı Gün : Deniz Kanosu ile Batık Şehir , Tershane Koyu , Simena

Kaş’ta tekne turlarının programı Fethiye’dekiler kadar kapsamlı değil . Fethiye’de 12 Adalar Turu başlı başına bir tatil . Kaş’ta tekneler Kekova’ya , Simena ve Tershane Koyu’na uğruyorlar ve birer saatlik yüzme molaları veriyorlar . Öte yandan Batık Şehir’de teknelerin durması , yüzmek ve dalmak yasak . Tekne turunun içimize sinmemesi bizi başka bir etkinliğe yöneltti . Aynı rota üzerinde deniz kanosu yapmak … Turumuz Üçağız’dan başlayıp sırasıyla Tershane Koyu , Batık Şehir ve Simena rotası ile devam edecekti …

Üçağız’dan kanolarımıza binerken fark ettik ki , Show Tv ekibinden arkadaşlar da bizimle birlikte , üstelik çekim yapıyorlar . Bir şeyler olacak gibi geliyordu bana …Denize ilk açıldığımızda hava yumuşak ve dalga yoktu . Tershane Koyu’na rahat bir şekilde vardık .

Tershane Koyu , adından anlaşılabildiği üzere , döneminde küçük çaplı gemilerin yapıldığı , onarıldığı bir koy . Kara üzerinde yapılara ait kalıntılar hala mevcut . Bu kalıntılar Bizans Dönemi’ne denk geliyor. Ne yazık ki yapılara dair açıklamalar yazmıyor hiçbir yerde . Sadece tahmin yürütebiliyorsunuz . Aşağıdaki fotoğrafta alanda bir kilise olduğu söyleniyor .

Tershane Koyu Kekova 2mi3

-Tershane Koyu , Kekova –

Tershane Koyu’ndan hareketle Batık Şehir üzerinden geçerek Simena’ya doğru gidiyoruz . Batık Şehir’de suyun altında kalan kısımları canlandırmak çok zor fakat adanın kenarlarında görülen ve denizin içine doğru gidenyollar hakikaten insanı etkiliyor . Batık Kent ,  M.Ö.5.yüzyıla tarihlendirilmiştir . 

Batık şehri daha iyi gözlemlemek için ya cam tabanlı tekneler ya da dalış tercih edilebilir . İnternetteki görsellerden eskiden dalışa izin verildiği anlaşılıyor fakat artık söz konusu bile değil . Umarım profesyoneller tarafından Batık Kent iyi bir durumda ziyarete açılır .

Deniz Kanosu ile yaptığımız tur esnasında sadece mola yerlerinde fotoğraf çekebildik . Çantalarımız eskort teknenin içerisinde yer alıyordu . Fotoğraf makinelerimizi kano içerisine almak istediysek de , rehberlerimiz pek tavsiye etmedi . Dolayısıyla batık şehri fotoğraflayamadık . Fakat fotoğraflayabilseydim de yayınlayamayacaktım . Simena rotası üzerinde dalgalar yüzünden kanomuzun ters döndüğünü öğrendiğinizde bana hak vereceksiniz . Nasıl olduysa bir anda havanın bozulması ve denizin aşırı dalgalanması alaboraya neden oldu . Güneş gözlüklerimiz Akdeniz’in derinliklerinde . Alaboradan sonra kanolarımızın çok fazla su almış olması nedeniyle , Simena’ya kadar eskort tekne ile gittik . Simena’dan sonra da kano turu hava şartlarından dolayı iptal edildi .

Kekova Deniz Lahid 2mi3

-Simena , Lahid –

Simena , ‘Türkiye’nin Güzellikleri’ listesinde fotoğrafını mutlaka gördüğümüz , deniz içerisindeki lahdin olduğu ada . Tıpkı ‘ Didim Medusa’sı’ gibi bir simge olmuş artık bu lahid . Lahidin yanına gelmeden önce kaleye çıkıyoruz .  Simena , Likya kıyı kentlerinden biri olup M.Ö.4.yüzyıla tarihlendirilmiştir . Kentin adından ilk Pilinus bahsetmiştir . Ören yeri girişindeki açıklamaya göre Simena ; Aperlai , Apollonia ve İsinda ile birlikte bir federasyon oluşturmuş ve Likya Birliği’nde Aperlai tarafından temsil ediliyordu .

Simena Kalesi , Ortaçağ’da kullanılmıştır . Rodos Şövalyeleri tarafından yapılmıştır .  Kale içerisinde bir tapınağın kalıntıları bulunmaktadır . Ayrıca gene kale içerisinde bulunan 300 kişilik tiyatro Likya bölgesinin en küçük tiyatrosu ünvanına sahiptir . Simena’nın günümüzdeki ismi Kaleköy’dür .

Simena Kale 2mi3

Yedinci Gün : Patara

İstanbul’a dönmeden bir önceki gün Likya’nın en önemli kenti Patara’yı görmezsek ayıp edeceğimizi düşündük . Patara çok güzel bir liman kenti olmasının yanı sıra , Likya Birliği’nin başkentliğini yapmıştır . Birlik içerisinde üç oy hakkına sahip altı kentten biridir . Gene Büyük İskender’in Patara’yı kuşattığını bilmek , daha evvel olduğu gibi  İskender Dönemi’nde adı geçen kentleri ziyaretimde yaşadığım gururu yaşattı .

Patara’nın ismi her ne kadar bilinse de , Patara Antik Kenti yeni yeni günışığına çıkıyor . Açıkçası ziyaretimiz sırasında özenli bir çalışma devam ediyordu . Antik Meclis Binası ( Bouleuterion )  restore ediliyor ve daha bir çok yapı ortaya çıkarılıyordu . Çalışmalar o kadar yeni ki , ören yeri içerisindeki müze mağazasında Patara ile ilgili henüz hiçbir kaynak yoktu .

Patara’ya vardığımızda antik kentin kapısında inip plaja kadar yürümeyi tercih ettik . Böylece kenti de yürüye yürüye gezmiş olacaktık . Kentin içlerine doğru kazı çalışmalarının sürdüğünü gördüm . O anda dünyam değişti . Yıllardır aktif bir arkeoloji kazı alanı içerisinde bulunmak istediğimi söyleyip dururdum . O aktif kazının içerisindeydim , üstelik girilmez tabelasını da geçmiştim . Tepelerinde durup onları seyrediyordum . Taa ki bir arkadaşın gelip çıkmamı rica etmesine kadar . Kendisine çok heveslendiğimi söyledim . Fark ettiğini söyledi gülerek . O değil de , benim korktuğum umarım Tanrı aktif kazı içerisinde bulunma isteğimi bu şekilde gerçekleştirmemiştir . Benim demek istediğim bu değildi  🙂

2mi3 Kazi Alani Patara

-Kazi Alaninda Bir Kaçak : 2mi3 –

Patara eski bir kenttir . Herodotos’un ‘Tarih’ başlıklı eserinde , Kitap 1 Bölüm 182’de  bu kentten bahseder  .

‘…Lykia’daki Patara’da da aynı şeyi yaparlar, tanrının gelip kaldığı zamanlar için;çünkü bu kentte orakle her zaman danışılmaz; tanrı geldiği zamanlar, büyük rahibe de her gece onunla beraber tapınağa kapanır .’

Herodotos bu anlattıklarında , Patara’daki tapınma sisteminin Mısır ve Sümer ile olan benzerliklerine değinmiştir .

Patara’da günümüzden dörtbin yıl öncesine kadar yaşam olduğu bulgularla belgelenmiştir . Ayrıca ilk çağda Patara , Yunanistan’daki Delphoi’den bile daha zengin bir bilicilik merkezine sahip olup , Likya belgelerinin saklandığı bir arşiv merkezidir.

Patara Antik Kenti’ni gezerken en çok dikkatimi çeken yapılar Tiyatro , Tak ve Meclis Binası oldu . Antik Tiyatro’nun büyüklüğü büyüleyiciydi . Araştırmacılara göre bu tiyatro Helenistik Dönem’de yapılmış olup Roma Dönemi’nde de geliştirilmiştir . Tiyatronun ,  bir tepeye yaslı olması , oturma yerleriyle sahne binasının birbirinden ayrı konumlandırılması ve orta yarım yuvarlağa girişin tonoz örtüyle örtülmemesi Hellenistik özelliklerini göstermektedir.

Tiyatro’nun Roma Dönemi’nde şekillendirilmesinde Gladyatör Dövüşleri de etkili olmuştur .

Patara Tiyatro 2mi3

Patara Tiyatro a 2mi3

-Patara , Antik Tiyatro –

Patara Antik Kenti’nde yol üstünde bulunan Antik Tak ,  M.S.100 yıllarında Likya-Pamfilya valisi Mettius Modestus tarafından yapılmıştır. Tak’ın üzerindeki heykel boşluklarına bakıldığında döneminde ne kadar ihtişamlı olduğu göz önünde canlandırılabilir .

Patara Tak 2mi3

-Patara , Zafer Takı-

Tahmin ediyorum ki , beş yıl sonra Patara Antik Kenti’nin büyük bir kısmı ayağa kaldırılacak ve kent ilgi çekici bir hal alacak . Aphrodisias gibi , Patara’da gezilebilir bir antik kent halini alacak . Meclis Binası’ndaki restorasyon çalışmaları bunu gösteriyor gibiydi .

Bu arada söylemeden geçemeyeceğim . Daha evvel Priene’de karşılaştığım eski arkadaşım beni burada da takip ediyormuş 🙂

Patara Arkadasim Kertenkele 2mi3

-Arkadaşım Kertenkele Takipte –

Belirtmek gerekir ki , St.Nicholas olarak da bilinen Noel Baba’nın  Patara’da doğduğu söylencesi , Havari Paul’un Roma’ya giderken Patara’dan gemiye binmesi bu şehri Hristiyanlık açısından önemli bir merkez haline getirmektedir.

Her ne kadar Patara Plajı’nın güzelliğini Kaş halkından duymuş olsak da , o güzelliği rüzgar ve dalgalar yüzünden yaşayamadık . Plaj’da biraz dolaştıktan sonra Kaş’a dönmeye karar verdik . Minibüse yetişme telaşı ile Antik Deniz Feneri’ne bakmaya gidemedim . Minibüse yetişmekten bahsetsem de , kıraathanede pişpirik atan minibüs şoförü sayesinde otostopla dönmek zorunda kaldık . Pişpirik amcayı gayet güzel pişirmiş ki amca pişkin pişkin minibüsü kaçırdınız diyebildi .

Sonuç olarak Kaş :

Kaş tatili , yaptığım en iyi tatiller içerisinde yer almayı başardı . Pamfilya Turu kadar , Antik Kentlere doymasam da , doğa sporları Kaş’ı mükemmel bir tatil merkezi haline getirdi benim için . Hani ‘Seneye tekrar gelelim’ dedik .

Doğa sporlarıyla uğraşmayan , tarihi de pek sevmeyen insanlar için biraz sıkıcı bir yer olabilir.  Fakat Antalya’da bir tatil köyüne gideceğinize , Kaş’a gelip denize sıfır bir pansiyonda kalmanızı tavsiye ederim  .

Kaş’ın tarihi açıdan daha ilgi çekici olabilmesi için biraz daha araştırılması gerektiğini düşünüyorum . Mesela Kaya Mezarları insanların daha ilgisini çekecek şekilde temizlenebilir ve tabelalarla yönlendirilebilir . Bu mezarların niye bu şekilde yapıldığı belirtilebilir . Helenistik Mabed biraz daha koruma altına alınabilir . Likya Yolu’nda yürüyüşe teşvik etmek açısından ulaşım saatleri genişletilebilir . Gerçeği burada Kaş’a konuşuyorum ama Kaş’ın kültürel değerlere gösterdiği ilgi İstanbul’a göre çok daha üst seviyede .  

Kısacası , Kanyon Geçişi’yle , Dalışı’yla , Kano Turu’yla , tarihiyle Kaş’ı herkese tavsiye ederim .

Yazan : Dimitri Daravanoğlu

Fotoğraflar : Yesimmin ve 2mi3

Kaynakça :

1-) Yılmaz Yaşar , Anadolu Antik Tiyatroları , YEM Yayınevi , İstanbul , 2.Baskı , Nisan 2010

2-) Herodotos , Tarih , Çev.Müntekim Ökmen ,Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları , İstanbul 5.Basım 2008

3-) http://www.pataraexcavations.com/

4-) http://www.definegizemi.com/antik-kentler/ege/mugla/Patara.htm

Kitap Aralarından Yanıbaşlarına

Leave a comment

12 yaşındaydım…Elimde ilk Yunan Mitoloji kitabım , üstelik Yunanistan’dan alınmış…Kitabın içerisinde birçok fotoğraf beni benden almıştı . Yıllar geçti ,yıllarla birlikte de birçok kitap…Gene içlerinde fotoğraflar . Bu sefer daha dikkatliydim , fotoğraf indeksini gözden geçirmemezlik yapmıyordum . Teker teker not ettim hangi eserin nerede sergilendiğini…

İlk Poseidon heykeli’nin fotoğrafı etkilemişti beni ,belki de Zeus’a aitti hala belli değil . Sonra Agamemnon’un Maskesi , Tanrıça Athena heykeli , Delphoi’deki arabacı ….Hepsi etkiliyordu ,hepsini görmek istiyordum…

2011 Nisan ayında Atina’da kuzenimin bana ‘Nereleri görmek istersin ? ‘ diye sorması üzerine oturup bir liste çıkardık..Bu liste içerisinde utandığımdan yazamadığım ama kuzenim tarafından eklenen Delphoi’de yer alıyordu .

Kitap aralarından yanıbaşlarına doğru ilk yolculuğumuz Atina’da  Arkeoloji Müzesi’nde başladı…Bu müzeyi baştan aşağı detaylı bir şekilde gezebilmek için 2 tam gün gerekir . Dolayısıyla hangi eser nerededir diye bir plan yaptık . Müze girişlerinden çok  kalem pillere para vermişimdir herhalde , şarjör gibi çantamda tutuyordum onları . Müze’nin sol koridorundan başladık yürümeye…

1-) Poseidon ( Belki de Zeus )  Heykeli : Bu heykeli ilk Haitalis Yayınevi’nden çıkmış olan ‘Greek Mythology and Religion ‘ başlıklı kitapta görmüştüm . Tek bir sayfada sadece baş kısmı gösteriliyordu . Etkilenmiştim , hala bu portreyi dövme yaptırmak isterim .

Poseidon 2mi3 Athens Archaeology

Erken Klasik Dönemi’n en önemli bronz heykelleri arasında gösterilen bu eser Artemission Burnu’nda bulunmuştur . Yapılış tarihi M.Ö.460 olarak belirtilmektedir…Heykelin sol kolu ileri doğru olup sağ kolu birşey fırlatmaya hazır şekilde yukarıdadır . Tabii sağ elinde tuttuğu cismin bulunamaması , bu cismin yıldırım veya trident (üç uçlu mızrak ) olduğunu düşündürmektedir . Heykelin hangi Tanrı’ya ait olduğunu da bu cisim belirleyecektir . Eğer yıldırım tutuyorsa Tanrı Zeus’a ait olacaktır .

Poseidon Dimitri Daravanoglu 2mi3

Bu heykel kendinden önceki dönemlerin aksine bir hareket halindedir ve anatomi çok iyi işlenmiştir . ‘Severe Style’ denilen stilin en iyi örneklerindendir . Heykeltraşlar , M.Ö.490 yılından ( Marathon Savaşı ) sonra bu stile yönlenmişlerdir ve Arkaik Stil’e son vermişlerdir.

Umarım bir gün heykelin elinde tuttuğu cisim bulunur ve bu önemli eser tam bir kimlik kazanır .

2- ) Aphrodite ve Pan Heykeli : Gene ‘Greek Mythology and Religion ‘ kitabından görüp etkilendiğim bir başka eser . Ergenliğe yeni yeni girdiğim bir dönemde Aphrodite ile tanışmam , kadın vücut hatları konusunda da kafamda bir kriter oluşturmuştu ( Aman müstehcen bulunmayalım ) …:)

Aphrodite Pan 2mi3 Athens

Bu heykel grubu M.Ö.100 yılına tarihlenmiştir ve Delos Adası’nda bulunmuştur . Görüldüğü gibi yarı keçi yarı insan Pan burada Tanrıça Aphrodite’e yaklaşmaya çalışmakta olup , Tanrıça kendisini sağ elinde tuttuğu sandalet ile korumaya çalışmaktadır . Ayrıca Tanrıça’nın sol omzunda duran Eros onu Pan’dan uzaklaştırmaya çalışmaktadır .

Annelerimizden de bildiğimiz üzere , kadınların -özellikle çocuklarını- terlikle tehdit etmesi eski bir gelenek olsa gerek 🙂

3- ) Antikythera Mekanizması : Antikythera Mekanizması , ilerleyen yaşlarımda ve artık Yunan Mitolojisi’nin yanı sıra Antik Yunan Tarihi ile de ilgilendiğim dönemde karşıma çıkan bir tarihi eser .  Bu mekanizmanın ilk fotoğraflarını E.Von Daniken’in ‘Tanrıların Arabaları’ isimli eserinde görmüştüm .

Antikythera Mechanism Dimitri

Sırrı hala çözülememiş olan bu mekanizma M.Ö.1. yüzyıla tarihlenmekle birlikte Antikythera gemi enkazında bulunmuştur . Bir astroloji hesap mekanizması olduğu düşünülmektedir . Ayın hareketlerine göre bir takvim oluşturduğu düşünülen özellikleri arasındadır . Bugün hala bu mekanizma üzerine araştırmalar sürmektedir . Aşağıdaki fotoğrafta da görebileceğiniz üzere , nasıl bir mekanizma olduğuna dair bir kopyası yapılmıştır  .

Antikythera Mechanism 2mi3 reproduction Athens

Arkeolog arkadaşlarımızın pek sevmediği Erich von Daniken’in ‘Tanrıların Arabaları’ isimli eserinde ufakta olsa bu mekanizmadan bahsedilmiştir . Antikythera Mekanizması sırrını korurken , bu eseri yapan mucidin kim olduğunu bilememek çok üzücü .

İlgilenenler için : http://www.antikythera-mechanism.gr/

4- ) Agamemnon’un Maskesi : Yunan Mitolojisi ile ilgilenip Agamemnon’u tanımamanın imkanı yoktur . Agamemnon’un maskesiyle gene 12 yaşımda , ‘Greek Mythology and Religion’ kitabında karşılaşmıştım . Herkes mitoloji için gerçek değil derken , ‘ İşte Agamemnon’un Maskesi daha nasıl bir kanıt istiyorsunuz ? ‘ dercesine suratlarına bakıyordum . 2011 Nisan ayında Atina’ya gideceğim netleşince , bu sefer kesin görmem gerekenler listesine aldım bu eseri .

Bahsetmeme gerek var mı bilmiyorum , Troya Savaşı zaten son çekilen filmiyle herkesin aklına kazındı . Her ne kadar benim gözümde yanlış bilgilendirse de insanları … Agamemnon , Troia şehrine savaş açan Miken Kralı , Helen’i elinden kaybeden Menelaos’un ağabeyi .

Agamemnon 2mi3 a Athens

Agamemnon’un Maskesi altından yapılmış olup , 1876 yılında efsanevi arkeolog (?) Heinrich Schliemann tarafından Mycenae kazılarında bulunmuştur . Schliemann , bir mezar içerisinde bulunan bedenin üzerinde bulduğu maskeyi görünce Agamemnon’un mezarını bulduğunu düşünmüştür . Dolayısıyla bu maske Agamemnon’un Maskesi olarak adlandırılmıştır . Yalnız şöyle bir durum söz konusudur : Bu maske M.Ö. 1550 – 1500 yıllarına tarihlenmiştir. Truva Savaşı’nın M.Ö.1185 yılında gerçekleşmiş olabileceği düşünülmektedir. Dolayısıyla bu maske Agamemnon’un yaşadığı dönemden çok daha öncesine aittir .

Agamemnon Mask  2mi3 Dimitri

Yukarıdaki fotoğrafta Mycenae’de , mezar içerisinde bulunmuş diğer eserler görülmektedir . Beni Schliemann kadar heyecanlandıran ve bir kanıt olarak gördüğüm Agamemnon Maskesi ile ilgili gerçeği öğrenince üzülmüştüm . Fakat tarihin  her geçen gün ortaya çıkarılan buluntularla değiştiğini düşünürsek daha bir çok şeye üzülüp sevineceğimiz  yadsınamaz .

Koskoca Arkeoloji Müzesi’nden beni etkileyenler sadece bu dört eser değildi  . Daha birçok eser var tabii ki , söylemesi ayıp müzeyi baştan sona gezdik . Yalnız kitap aralarında fotoğraflarını görüp de mutlaka görmek istediğim eserlerden 4 tanesi buradaydı . Diğer eserler için Pire Limanı’na doğru gidiyoruz . Pireaus ( Pire ) özellikle M.Ö.517 yılında önem kazanmıştır . Bugün pek iyi durumda olmayan antik bir tiyatroya sahiptir . Fakat Pire Limanı’nın en önemli arkeolojik buluntuları bronz heykelleridir .

5- ) Bronz Apollon Heykeli : Apollon , Yunan Mitolojisi’nin en önemli tanrılarından biridir . Anadolu topraklarında da büyük geçmişi olan bir Tanrı’dır . Günümüzde Apollon adına birçok tapınak bulunmuştur ve bu tapınaklar kehanet merkezi olarak işlev kazanmıştır . Açıkçası Yunan Mitolojisi’nde en zor çözdüğüm Tanrı’dır . Pire’de bulunan bronz Apollon heykelini ilk defa , yukarıda diğer eserlerde de adı geçen kitapta görmüştüm . İlgimi çekmişti çünkü farklıydı . Kouros tarzında yapılmıştı .

Apollon 2mi3 Pireaus

Peki ne demektir bu Kouros ? İlerleyen bölümlerde Delphoi’deki Kouros heykellerini de göreceğiz fakat açıklamak isterim ki Kouros Yunanca’da genç erkek anlamına gelmektedir . Fakat Arkaik Dönem’de o kadar çok Kouros heykeli yapılmıştır ki bu tarza ismini vermiştir . Pire’de bulunan Apollon heykeli de Kouros stilindedir . Muhtemelen elinde birşey tutuyordur fakat bulunamamıştır . Yay olduğu düşünülmektedir . Bu bronz heykel M.Ö.530 yılına tarihlendirilmiştir .

6- ) Bronz Athena Heykeli : Daha evvel bir kere görüp , nerede gördüğümü unuttuğum ve bir daha asla izine rastlayamadığım bronz Athena heykeline Pire Arkeoloji Müzesi’nde denk geldim . O anki mutluluğum ve şaşkınlığım kelimelerle ifade edilemez . Muhtemelen bir kartpostal da görmüşümdür . Tabii artık internette de karşılaşmak mümkün bu eserle .

Athena Pireaus 2mi3 Bronze

Bronz Athena heykeli M.Ö.4.yüzyılın sonlarına tarihlendirilmiştir . Tanrıça bu heykelde Dor tarzı bir peplos giymiştir , başlığında kendisiyle simgeleşmiş baykuşlar görülmektedir . Heykelin göğsünde Medusa kafası gösterilmiştir .

Athena Bronze Pireaus 2mi3

Heykelin gözleri ve el uzatışı o kadar inandırıcıdır ki , insan sanki kendisinden birşey istendiğini düşünür .

Pire Arkeoloji Müzesi daha bir çok önemli eseri bulundurmaktadır . Athena ve Apollon’un yanısıra Artemis’e ait bronz heykel de mevcuttur .

Müze gezimize bir iki gün ara verdikten sonra , listeme benim yazmaya utandığım fakat kuzenimin eklediği Delphoi’ye doğru yola çıktık . Burası Atina’dan arabayla yaklaşık 2-3 saatlik bir yol . İsteyemezdim açıkçası . Fakat gitmeseydim de içimde kalırdı . Bir çok görmek istediğim eserin yanısıra , o atmosferi yaşamak istiyordum .

Kitap aralarından yanıbaşlarına doğru giderken önce hangisini görmek istediğimi sıralayamıyordum . Ben düşünürken Kouros’lar karşıladı beni Delphoi Arkeoloji Müzesi’nde.

7- ) Kouros , Kleobis and Biton Heykelleri : Yunan Tarihi’yle ilgilenmeye başlayınca karşıma çıkmıştı bu iki kardeş . Kleobis ve Biton ; annelerini Hera Tapınağı’na götürmek üzere bir taht üzerinde yaklaşık 8 km boyunca taşıyan bu iki kardeşe Tanrıça’dan tanrılara layık birer ödül istenir …Tanrıça Hera ikisini de tapınak içerisinde uykularında öldürür , bu verilmiş en güzel en huzurlu ölümdür… Herodotos ‘Historai’ isimli eserinde , birinci kitapta Kroisos’u anlatırken bahseder bu iki kardeşten . ‘ Argoslular onların heykellerini yaptırdılar , üstün ve yüce kişiler sayarak Delphoi’ye sundular ‘ (Herodotos Kitap 1 , Bölüm 31 )

Kleobis Biton 2mi3 Delphoi

Bu iki kardeşin heykelleri 1893-1894 yıllarında bölgede yapılan kazılarda bulunmuştur . Açıkçası Herodotos’un anlattığı ,Delphoi’ye bağışlanan heykeller bunlar mıdır , bilemiyoruz . Henüz ortada tam bir kanıt yoktur .

Kouros 2mi3 first discovery

Yukarıdaki fotoğrafta bu heykellerin ilk bulunuşları görülmektedir . Nasıl bir heyecan kimbilir ? Umarım bir gün yaşayabilirim .

8- ) Naxosluların Sphinx Heykeli : Kadın suratlı , aslan vücutlu , kuş gibi bir göğsü ve kanatları olan varlık Sphinx …Oedipus Trajedisi’nde karşımıza çıkar bu yaratık . Bir kolon üstüne oturmuş gelen geçene şu soruyu sorar : Önce 4 bacaklı ,sonra 2 bacaklı ve en sonunda 3 bacaklı olan yaratık hangisidir ?

Yanlış cevap verenleri öldürür , soruyu sadece Oedipus doğru yanıtlar . Cevabı insandır bu bilmecenin . İnsan doğunca emekler , gençlik yıllarında iki ayağı üzerinde durabilmektedir . Yaşlanınca ise bir bastona ihtiyaç duyar .

Sphinx heykelini birçok yerde görmek mümkündür . Ama Delphoi’dekinin yeri bir başkadır . Bu heykel döneminde  yaklaşık 12 metre uzunluğunda ION başlıklı bir sütun üstünde oturmaktadır.

Sphinx Delphoi 2mi3

Naxosluların Sphinx heykeli M.Ö.560 yılına tarihlendirilmiştir . Delphoi’ye yapılan bağışlardan biridir . Delphoi Kehanet Merkezi , Antik Yunan Tarihi’nde büyük bir öneme sahiptir . Burası Tanrı Apollon’un yaşamış olduğu , yılan Python’u yendiği yerdir . Delphoi , bütün Yunan şehir devletlerinin hazinesini bağışlayıp sakladığı ,  savaşlardan muaf tutulan kutsal bir merkezdir .

9- ) Delphoi Arabacı Heykeli , Charioteer of Delphoi : Sadece Delphoi değil Yunanistan dediğimizde akla gelen eserlerden biri Arabacı heykeli . Bu heykel ile ilk hangi kitapta karşılaştım bilmiyorum , bugün hangi Yunan Sanat kitabına , hangi Yunanistan rehber kitabına el atsanız mutlaka karşılaşacağınız bir eserdir . Tıpkı ilk sırada Poseidon heykelinden bahsettiğimiz gibi ‘Severe Stili’nin en mükemmel örneklerinden biridir .Pythian oyunları sırasında  araba yarışlarında birinci gelmiş arabacının kendisini ve atlarını tanıttığı bir bronz heykel grubunun parçasıdır .

Charioteer 2mi3 Delphoi

Delphoi’e bulunan arabacı heykeli M.Ö.470 yılına tarihlendirilmiştir. Heykelin boyu yaklaşık 1.80 m’dir .

Charioteer 2mi3 Delphoi Head

Delphoi gibi bir antik kentin müzesinden 3 tane eserle söz etmek tabii ki çok yetersiz . Delphoi ziyaretimle ilgili detaylı bir yazı üzerinde çalışmaktayım . Neyse , Delphoi’den sonra Atina’ya döndüğümüzde birkaç gün tek başıma gezdim . ‘Cycladic Art Museum’ u , Kiklad eserlerini sergileyen ve Yunanistan’ın en önemli müzelerinden biri sayılan mekanı gezmek istiyordum . 2011 Mayıs ayı içerisinde İstanbul’da Sabancı Müzesi’nde de buradan eserler sergilenecektir .

10- ) Kiklad Adaları’ndan Kadın Heykeli : Gerçeği söylemek gerekirse Kikladlar ile geç tanıştım . Görüyordum kitaplarda , kartpostallarda ama ilgimi çekmiyordu . Heyecan uyandırmıyordu ben de . Taa ki eserlerin M.Ö.2800-2300 yılları arasında yapıldığını öğrenene kadar .

Kiklad Adaları’nda Erken Tunç Çağı’nda yaşamış halkın gizemi hala çözülememiştir . Yapılan kazılarda kadın tanrıça heykelleri bulunmuştur . Kikladlar’ın göç döneminde Anadolu’dan geldikleri de düşünülmektedir .

Cycladic Art 2mi3 Athens

Fotoğrafta görmüş olduğunuz heykel alışık olunan Kiklad heykellerinin aksine 1.40 m uzunluğundadır . M.Ö.2800-2300 arasına tarihlendirilmiştir . Bu heykelin bir büyüğü 1.49 m olup Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmektedir . Kiklad heykelleri genelde daha küçük boylardadır . Fakat bu heykellerin muntazamlığı , o dönemde nasıl bir teknoloji ile yapıldıklarını sorgulamak ,  ister istemez Daniken’in sorularını oluşturuyor kafamda .

2011 Nisan ayında Atina’ya yaptığım gezi sonrası , kitap aralarında görüp de yanıbaşlarına kadar gidebildiğim eserlerden birkaç tanesini sıraladım sizlere . Sadece 10 tane esere mi ulaşabildim , tabii ki hayır …Antik Yunan ve Roma Kültürü satırlara kolay kolay sığdırılabilecek , sular seller gibi ezbere bilinebilecek bir kültür değil . Geniş ve kapsamlı araştırma gerektiren ve ilgilenenlerinin devamlı tekrar etmesi gereken bir kültür .

Bütün tarih ve arkeoloji sevenlerin kitap aralarından eserlerin yanıbaşlarına gidebilmeleri dileğiyle …..

Yazan : Dimitri Daravanoğlu

Kaynakça :

1- )  Mavromataki M. , Greek Mythology and Religion , English Edition , HAİTALİS , Athens 1997

2- ) Herodotos , Tarih , Çev.Müntekim Ökmen ,Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları , İstanbul 5.Basım  2008

3- )  Kokoris D. , Delphi The Archaelogical Site and Museum , English Edition , HAİTALİS , Athens 2008 

4- ) http://www.namuseum.gr/index-en.html

2mi3’nin Epidauros Notları

2 Comments

‘….Hayır Sokrates , Epidauros’tan , Asklepios şenliğinden geliyorum…

Böyle cevap veriyor İon  nereden geldiğini soran Sokrates’e , Platon’un kaleme aldığı yaklaşık M.Ö.390 yılında geçen diyalogda …

Epidauros…Peloponnes Yarımadası’nda bulunan , Antik Yunan’ın en önemli hastane-tapınak şifa merkezi . Adında şifa ve hastane geçer de Tanrı Asklepios’tan ayrı düşünülebilir mi hiç ? Tabii ki hayır…Zaten Asklepios’un burada doğduğuna inanılır , O’nun adından dolayı tapınak-hastaneye Asklepion adı verilir .

Bahsi geçmişken Asklepios kimdir ? Asklepios ,12 Olympos Tanrısı içerisinde yer almasa da Yunan Mitolojisi’nde önemli bir yere sahiptir . Doğumu üzerine farklı tradisyonlar olmasına rağmen  Apollon ile Tesalya Kralı Phlegyas’ın kızı Koronis’ten dünyaya geldiği bütün anlatılanlarda ortaktır . Koronis’in Asklepios’u Epidauros’taki Myrtion dağında doğurduğu rivayet edilir . Tabii Asklepios’un tıp üzerine gitmesinde en büyük rolü Kentauros Kheiron oynar . Çünkü Koronis’in Apollon’u aldatması üzerine Apollon Koronis’i öldürür ve Asklepios’u alarak büyütmek üzere Kheiron’a teslim eder . Asklepios ,Kheiron’dan öğrendikleri üzerine giderek tıp alanında gelişir hatta ölüleri diriltmeye başlar . Bu mucizelerinde  Athena’dan aldığı Medusa’nın kanı önemli bir rol oynar . Fakat ölüleri diriltmesi Zeus’un dikkatini çeker ve dünyanın dengesini bozduğu gerekçesiyle Asklepios’u yıldırımıyla çarparak öldürür ,  sonra da Yılancı Takım Yıldızı olarak gökyüzündeki yerini verir . Asklepios Anadolu topraklarında Lokman Hekim ile de özdeşleştirilir ve efsanesi Şahmeran’a kadar uzar . Asklepios and 2mi3 -Asklepios ve 2mi3 ,Epidauros Müzesi

Epidauros’un bir şifa merkezi olması Asklepios’tan öncesine dayanır . Yapılan araştırmalara göre 12 Tanrı inancının Antik Yunan üzerinde etkili olmasından  evvel Epidauros gene bir şifa , gene bir kült merkezidir . İ.Ö.16 y.y.’da Erken Miken Dönemi’nde burada Maleatas adına bir kült oluşmuştur . Maleatas şifa verdiğine inanılan özel bir insandır ve adına Kynortion dağında bir ibadet yeri yapılır . Zamanla 12 Tanrı inancı yerleşmeye başlayınca bu kült Apollon ile yer değişir . Fakat Maleatas ismi Apollon ile birlikte anılarak Apollon Maleatas olarak yerleşir . Daha sonra bu kült yerini Asklepios’a bırakır. Asklepion Epidauros 2mi3

Asklepion Kalıntıları , Epidauros

Epidauros’un bir şifa merkezi olarak etkin olduğu dönemde buraya gelenlerin uyması gereken birtakım kurallar vardır . Öncelikle gelenler buranın kutsal bir alan olduğunu unutmamalı ,kendilerini Tanrı Asklepios’a adamalı , temiz olmalıdır . Hatta tapınak alanı içerisinde bir kadının doğurması veya birinin ölmesi de yasaklanmıştır . Bu durumdaki kişiler alanın dışarısına çıkarılmıştır.

Asklepion’a girecek olanlar ,Kutsal Yol’dan geçerler ve Kutsal Çeşme’de temizlenerek arınırlar . Apollon ve Asklepios’a adanılan adaktan sonra içeri girebilirler . Şifa bulmak isteyenler alanda bulunan ‘Abato’ isimli kısımda bir gece uyurlar . Sonuç olarak Asklepios rüyalarına girerek onları iyileştirir veya iyileşmelerinin yolunu gösterir.

epidauros-map

 Epidauros Planı

Yapılan kazılarda bulunan tabletlerin bir kısmında Epidauros’ta gerçekleşen mucizelerin kaydı yeralmaktadır . Bunların birkaçından bahsedelim .

‘Dilsiz bir çocuk babası tarafından iyileşmesi ,konuşabilmesi , için tapınağa getirilir . Sunulan adaklar ve ayinler sonrasında tapınak rahibi çocuğun babasına dönerek  ‘tedavi masraflarını bir yıl içerisinde ödemeye söz veriyor musun? ‘ diye sorar . Aniden çocuk ‘söz veriyorum’ diye cevap verir.’

İkinci bir mucize ise çocuğu olmayan , Nikoboule adında bir kadın üzerinedir . Bu kadın buraya gelir ve Abato’da uyuduğu sırada rüyasına yılanıyla birlikte Asklepios gelir . Yılan kadınla yatar . O yıl içerisinde kadın iki oğlan doğurur.

Bunlar gibi daha birçok mucizeler kayıt altına alınmıştır.

Paganizm her ne kadar Hristiyanlıkla birlikte Yunanistan’da yok olsa da Epidauros’taki Asklepios kültü birkaç yüzyıl daha devam etmiştir.

Epidauros kentindeki Asklepion’un yanı sıra mimar Polykleitos’un yaptığı Tiyatro’da büyük önem taşır . İ.Ö.4. yy’da yapılmış olan bu tiyatro günümüze kadar mükemmel bir şekilde korunarak ulaşmıştır . Hatta Epidauros şenliklerinde halen etkin olarak kullanılmaktadır .

Epidauros Theater 2mi3

Epidauros Tiyatrosu

Epidauros Tiyatrosu döneminin özelliklerini en iyi yansıtan mimarilerden biridir . Sahne’nin tam ortasında bulunan daire şeklindeki mermerin üzerinden söylenen tek fısıltı bile en üst sıralardan rahatça duyulabilmektedir . İlk başta 34 sıra olarak düzenlenen tiyatro , Roma Dönemi’nde 21 sıra daha eklenerek genişletilmiştir . Tiyatro’nun planını aşağıdaki çizimde inceleyebilirsiniz .

Epidauros_Plan

Epidauros’un ismi  birçok önemli kitapta geçmektedir…Şansıma orayı ziyaret ettiğim sırada Plutarkhos’un ‘Yaşamlar XXI , Lysandros-Sulla ‘ eserini okuyordum …

Şöyle diyor Plutarkhos Sulla için : ‘Bundan başka , savaş için çok paraya gereksinimi olduğundan Yunanistan’ın dokunulması günah olan yerlerine bile el uzattı ,kimi zaman Epidauros’tan ,kimi zaman Olympia’dan en değerli ,en güzel kutsal armağanları getirtti….’

Platon’un , Plutarkhos’un , Pausanias’ın eserlerinde adını geçirdiği Epidauros üzerine ben de bir iki kelime söyleyebildiysem ne mutlu bana ….

( Nisan 2011 Yunanistan Gezisi Notlarımdan… )

Yazan : Dimitri Daravanoğlu

Fotoğraflar : Dimitri Daravanoğlu

 Kaynakça :

1-) Platon , Ion Şiir Üzerine , Çev.Nihal Petek Boyacı , Kabalcı Kitabevi , İstanbul , Nisan 2011

2-) Charitonidou Angeliki , Epidaurus , Clio Editions

3-) Grimal P. , Mitoloji Sözlüğü , Çev.Sevgi Tamgüç , Sosyal Yayınlar , İstanbul ,1997

4-) Plutarkhos , Yaşamlar XXI , Çev.Ayşe Sarıgöllü -Nilüfer Gürsoy , Cumhuriyet Yayınları , 1999

5-) http://www.greatbuildings.com/buildings/Theater_at_Epidauros.html

6-) http://en.wikipedia.org/wiki/Epidaurus

2mi3’nin Ionia Gezisi Notları

Leave a comment

Bundan iki yıl evvel Pamphylia turuna gittiğimde rehberimizin bahsettiği Aphrodisias kenti çok ilgimi çekmişti…Tanrıça Aphrodite’e adanmış bir kent , bir Aphrodite Tapınağı , üstelik nüfusunun büyük bir çoğunluğu heykeltraş…Roma İmparatorluğu’na heykeltraş yetiştiren bir şehir . Üstelik rehberimizin dediğine göre bu kent savaşlardan muaf tutulurmuş , asker yetiştirilmezmiş burada…Etkilenmiştim açıkçası,görmeliydim bir an evvel.

2010 Kasım ayında uzun bir bayram tatilini yurtdışında geçiremeyeceğimizi farkedince rotamızı gene Anadolu’ya çevirdik…Aphrodisias’ı görelim istedik…Her ne kadar burası bir Karya kenti olsa  da bir tur şirketinin Ionia Turu programında adına rastladık…Güzergahımız belliydi…Önce Efes , ertesi gün Pamukkale Hierapolis , bir sonraki gün Aphrodisias ve en son Priene-Milet-Didim…

Bu gezimin notlarında Efes’e yer vermeyeceğim , çünkü gayet popüler bir antik kentimiz  ve her yıl bir dergiye konu olur…Tabii buluntular açısından önemi gözardı edilemez…Fakat Pompeii’den sonra  Efes çok harabe geldi bana…Hem pek iyi bakamamışız bu kente sanki…:(

Gelelim Aphrodisias’a…Burada  yürürken kent adeta yaşamaya başlıyor…Tetrapylon’a diyecek birşey bulamıyor insan…Bu arada sözü geçmişken bahsedelim  , nedir Tetrapylon ? Tetrapylon  4 kapı anlamına gelir… Bu yapının Aphrodite Tapınağı’na giden yolda önemli bir kapı olduğu düşünülmektedir…Tıpkı Efes’teki Celcius Kütüphanesi gibi Tetrapylon da Aphrodisias’ın simgesi haline gelmiştir…Fakat bu yapının ilerde Sebasteion ile rol değiştireceğini düşünüyorum…Sebasteion , Tanrıça Aphrodite ve Roma İmparatoru Julius Claudius ile ailesine adanmış bir tapınaktır…Peki neden ilerde Tetrapylon ile rol değiştireceğini düşünüyorum ? Bugün Aphrodisias ile ilgili rehberlere baktığınızda Sebasteion ile ilgili göreceğiniz görseller sadece sütunlu bir yoldan ibarettir.Oysa 2005 yılından sonra burada yepyeni bir yapı ortaya çıkarılmıştır ve gerçekten görülmeye değerdir.

Aphrodisias Sebasteion 2mi3– Sebasteion , Aphrodisias –

Sebasteion’un bugün Wikipedia’da yayımlanan görselinden eserin yeniden ortaya çıkarılmasında gelinen aşamayı  daha iyi anlayacaksınız.

Sebasteion Wikipedia Image– Sebasteion eski hal , Wikipedia görseli –

Aphrodisias’ın bir başka ilgi çekici yapısı Stadyum’dur.Otuzbin kişilik bu devasa yapının bir bölümü daha sonra yuvarlak içine alınarak çevrelenmiş ve arena olarak kullanılmıştır.

Aphrodisias Stadyum

– Stadyum , Aphrodisias –

Belirtmeden geçmek istemedim , Aphrodisias  antik kent ve müzesi ile son derece iyi korunmuş bir ören yeri.Müzedeki çalışanlara , eserlerin sergilenişlerine ,içerideki atmosfere hayran kaldım…Son derece modern ve insana tarihi sevdiren bir müze…O birçok kasvetli müzeden çok daha üstün.

Aphrodisias ile ilgili söylenecek çok şey var.Daha fazla bilgi edinmek için Kaynakça kısmındaki siteleri takip edebilirsiniz..Son olarak Tetrapylon’un bir fotoğrafını ve  heykeltraşların birkaç eserini sizlerle paylaşmak isterim.

Aphrodisias Tetrapylon 2mi3

-Tetrapylon , Aphrodisias –

Aphrodisias Heykel 2mi3

  

 

 

 

 

 

   Aphrodisias Heykel 2 2mi3

Priene – Miletos – Didyma  :

Ionia turumuzun en dikkat çeken üç ismi Priene , Miletos ve Didyma ( Didim ) .Ne yalan söyleyeyim özellikle Miletos’tan sonra Herodotos’un ‘Tarih’ eserini tekrar okuma kararı aldım…

Priene’nin deniz manzaralı Athena Tapınağı , Miletos Limanı’nda bir Tiyatro , Lade Deniz Savaşın’na adını veren Lade Adası…Peki neredeler şimdi ?

Priene’ye geldik ve tiyatrosunu ,agorasını gördükten sonra çıktık Athena Tapınağı’na…Şehrin en yüksek tepesine kurulmuş ,aşağısı uçurum ve mükemmel bir ova manzarası…Bir üstteki paragrafta deniz manzarası demiştim ,yanlış yazdığımı düşünmeyin : ) Neyse o konuya birazdan değineceğim , ama öncesinden Priene üzerine anlatacaklarım var.

2mi3 Priene Athena Temple

Priene , Büyük İskender’in Miletos kuşatması sırasında  kaldığı söylenen bir şehirdir.Açıkçası ben ne Arrianos’un  ‘İskender’in Seferi’ eserinde ne de Bosworth’un  ‘Büyük İskender’in Yaşamı ve Fetihleri’ eserinde böyle bir veriye erişemedim.Hatta Arrianos Miletos kuşatması ile ilgili olarak Kitap 1 Bölüm 18’de şöyle der : …Kendisi Ephesos’ta kalış süresini uzattı.Artemis’e bir kurban sundu ve bu arada bütün ordusuna savaş düzeninde ve tam teçhizatlı olarak bir geçit töreni yaptırdı.Ertesi gün kalan piyadeler,okçular,Agrianlar,Trakya süvarileri,kendi hassa birliği ve hassa askerlerinden diğer üç birlik ile yola çıkarak Miletos’a doğru yöneldi….‘ .. Fakat Priene’de kazılarda bulunan ve bugün British Museum’da sergilenen bir tablette İskender’in bu şehirde kaldığı ve Athena Tapınağı’nın yapımı için bağışta bulunduğu yazmaktadır.

Priene Athena Temple 2mi3

-Athena Tapınağı , Priene –

Priene Athena Tapınağı , Antik Dünya’nın yedi harikasından biri olan Mausoleum’un mimari Pythius tarafından yapılmıştır.Ayrıca o dönemde bu tapınağın içerisinde ,Atina’daki Parthenon Tapınağı’ndaki ile aynı özellikleri taşıyan , 7 metre yüksekliğinde bir Athena heykeli yer almaktadır.

Yukarıda British Museum’da sergilenen tableti görmektesiniz.Tabletin üstünde tam olarak ‘ Kral İskender bu tapınağı Athena Polias’a adamıştır ‘ yazmaktadır.Bir Büyük İskender hayranı olarak onun bulunduğu bir şehirde daha bulunmak beni gerçekten çok mutlu etti.

Priene’den sonra otobüsle kısa bir yolculuğun ardından Miletos’a ulaştık.Burada devasa bir tiyatro karşıladı bizleri.Miletos ile ilgili kaynak kitaplarda bu tiyatro limanın hemen yanındaki yamaçta bulunmakta olduğu söylenmektedir.İyi hoş ama burada deniz yok ki liman olsun….:) Fazla uzatmadan bu duruma açıklık getirelim….M.Ö.500 ve M.S.500 yılları arasında Ege Bölgesi’nde büyük bir coğrafi değişiklik meydana geldi.Büyük Menderes Irmağı’nın taşıdığı alüvyonlar her geçen yüzyıl daha da arttı ve bir zamanlar deniz olan alanı doldurarak Büyük Menderes Ovası’na dönüştürdü.Bu değişim coğrafya ile birlikte tarihi de şaşırttı tabii ki…Herodotos’un bahsettiği Lade Deniz Savaşı’na adını veren Lade adası ova üzerinde bir tepe şimdi.Günümüzdeki Bafa Gölü ise dönemin önemli körfezlerinden Latmos.

2mi3 Map Priene Miletos Latmos

Haritada Priene ile Miletos arasında bir körfez olduğunu görüyoruz.İnce mavi çizgi ile belirtilmiş sınır bölgenin günümüzdeki kara sınırı olup ‘BM’ harfleriyle belirtilen alan Büyük Menderes Ovası’dır.Alan M.Greaves’in ‘ Miletos : Bir Tarih ‘ başlıklı araştırma kitabında ,Büyük Menderes Irmağı’nın getirdiği alüvyonların  , M.Ö.500 civarında Priene önünü doldurduğu , M.Ö.100 ve M.S.100 yılları arasında Latmos Körfezi’ni Bafa Gölü’ne dönüştürdüğü ,bin yıl içerisinde 10-17 km ilerlediği belirtilmiştir.

2mi3 Bafa Miletos Priene Google Earth

Yukarıdaki GoogleEarth haritasından bölgenin günümüzdeki halini daha net görebilirsiniz.

Miletos antik kentinin, tiyatrosu ve hamamlarıyla görülmeye değer bir yer olduğunu düşünüyorum.Özellikle tiyatronun arkasında bulunan tünellerde gezmek bana bir an o dönemlerde bilet sırasına girdiğimi hissettirdi…:) 2mi3 Miletos AmphiTheater

-Miletos Tiyatrosu –

Miletos Tiyatro Tunelleri 2mi3

-Tüneller, Miletos Tiyatrosu-

Miletos’un ardından Didyma’ya doğru yola çıktık…Otobüsümüzün sol tarafında kutsal yolu görebiliyorduk…Kutsal Yol , Miletos ile Didyma Apollon Tapınağı’nı birleştiren bir yoldur…Didyma ,Yunanca’da ikiz anlamına gelmektedir ve bu Kutsal Yol ,ikiz kardeşler Apollon ile Artemis’in alanını birbirine bağlamaktadır.Bazı araştırmacılar ise buradaki Didyma’nın Anadolu dillerinden geldiğini söylerler.

Didim Apollon Tapınağı ,  çok önemli bir kehanet merkezidir…Zaten Apollon’un en büyük özelliklerinden birisinin kehanet olduğunu düşünürsek kendisine adanan tapınakların da kehanet merkezi olduğu kaçınılmazdır.En önemli Apollon kehanet merkezlerinden biri de Yunanistan’da Delphi’dedir.

Hani Türkiye turizm tanıtım reklamlarında devamlı gösterilen ,ortasından bir çatlak geçen Medusa kabartması vardır.İşte bu kabartma Didim Apollon Tapınağı’ndadır.Gerçeği söylemek gerekirse bu eserin daha büyük olduğunu düşünüyordum yakından  bakınca çok da önemli olmadığını düşündüm.Fakat tapınak gerçek anlamda bir mimari harikası.Büyüklüğü , sütunların yüksekliği ve sıklığı insana hakikaten kutsal bir mekanda olduğunu hissettiriyor.Her bir sütun kaidesi özenle işlenmiş , her biri mitolojik bir efsaneyi resmediyor.

Didyma Medusa Head 2mi3

-Medusa Kabartması , Didim-

Didyma bir antik kent değildir , Miletos’a bağlıdır ve sadece Apollon Tapınağı’nı barındırır.

Didyma Apollon Temple 2mi3

-Apollon Tapınağı, Didim-

Didim’den sonra otobüsümüz Bafa Gölü’ne de uğrayarak İstanbul’a dönüşe geçti.Sadece Aphrodisias için çıktığım bu turda Ionia bölgesini içime sindirerek bir kez daha Anadolu’nun karış karış gezilmesi ve incelenmesi gerektiğini anladım.Yaşadığımız topraklar , kültürleri , dinleri , bilimi etkilemiş ve insanlığın gelişimine büyük katkılarda bulunmuştur.Daha fazla sevilmeyi , korunmayı hakediyor.

Priene’de tanıştığım ve hala kentte yaşamaya devam eden bir dostumun fotoğrafını yazımı bitirirken paylaşmak isterim.Kendisi Priene Antik Tiyatro’nun üst basamaklarından birinin altında yaşıyor.

Priene Eski Dost 2mi3

Yazan : Dimitri Daravanoğlu

Fotoğraflar : Yeşimminn ve Dimitri Daravanoğlu

Kaynakça:

1-) Greaves M. Alan , Miletos Bir Tarih , Çev.Hüseyin Ç.Öztürk , Homer Kitabevi , İstanbul ,2003

2-)Bayhan Suzan , Priene Miletus Didyma , Keskin Colour , İstanbul , 2010

3-) Arrianos , İskender’in Seferi ,Çev.Furkan Akderin , Alfa Yayınevi , İstanbul , 2005

4-) www.aphrodisias.info

5-) www.didimli.com

Older Entries Newer Entries

%d bloggers like this: